Laatst bijgewerkt op 14 oktober 2026
Bijna iedereen weet dat lapjeskatten vrouwtjes zijn. Bijna niemand kan uitleggen waarom.
Het korte antwoord: het gen dat oranje pigment aanzet zit op het X-chromosoom. Een poes heeft twee X-chromosomen en kan dus twee verschillende versies van dat gen bij zich dragen. Een kater heeft er één. Voor een vacht met oranje en zwarte vlekken heb je twee X-chromosomen nodig, en dat maakt de lapjeskater een uitzondering.
Hoe die vlekken ontstaan
Twee X-chromosomen in elke cel is er één te veel, dus vroeg in de embryonale ontwikkeling schakelt elke cel er willekeurig één van uit. Die keuze is definitief: alle cellen die uit die ene cel voortkomen, houden dezelfde uitgeschakelde X.
Zo groeien er velden van cellen naast elkaar. In het ene veld staat het oranjegen aan, in het veld ernaast het zwartbruine pigment. Bij een schildpadkat lopen die velden in elkaar over, bij een lapjeskat komt daar wit bij dat de vlakken van elkaar scheidt.
Daaruit volgt iets dat veel mensen verrast: het patroon zelf is niet erfelijk. Twee lapjeskatten uit hetzelfde nest hebben verschillende vlekken, omdat het uitschakelen per cel willekeurig gebeurt. Je erft de mogelijkheid, niet de tekening.
Wat er in mei 2025 werd opgehelderd
Dat het oranjegen op het X-chromosoom zat, was al ruim een eeuw bekend. Welk gen het precies was, wist niemand.
Op 15 mei 2025 publiceerden twee onderzoeksgroepen los van elkaar hetzelfde antwoord in Current Biology, één team van Kyushu University in Japan en één van Stanford. Het gaat om een ontbrekend stukje DNA van ongeveer 5.000 basenparen in een intron van het gen ARHGAP36.
Dat gen is normaal niet actief in pigmentcellen. Door dat ontbrekende stukje gaat het daar juist wel aan, en een pigmentcel met een actief ARHGAP36 maakt oranjegeel pigment. Een cel zonder die verandering maakt zwartbruin. Dat is het hele verschil tussen de oranje en de zwarte vlek op dezelfde kat.
Meer over die ontdekking en wat het betekent voor oranje katers staat in waarom oranje katten oranje zijn.
Die ene kater
Lapjeskaters bestaan, ongeveer een op de drieduizend. Ze hebben vrijwel altijd een extra X-chromosoom, dus XXY in plaats van XY. Bij mensen heet die situatie het syndroom van Klinefelter.
Met twee X-chromosomen werkt het uitschakelmechanisme bij hem net als bij een poes, en krijgt hij dus vlekken in twee kleuren. Deze katers zijn bijna altijd onvruchtbaar.
Er zijn nog twee routes naar dezelfde vacht. Bij mozaïcisme heeft een deel van de cellen een andere chromosoomsamenstelling dan de rest. Bij chimerisme zijn in de baarmoeder twee embryo’s samengesmolten tot één dier, dat dus letterlijk uit twee genetische individuen bestaat. Een chromosoomonderzoek uit 1975 onder 25 lapjes- en schildpadkaters vond bij zestien van hen een XXY-patroon, en bij de overige dieren die andere afwijkingen.
Heb je een lapjeskater, meld het dan bij je dierenarts. Reken niet op nakomelingen, en laat de gezondheid gewoon meelopen in de reguliere controles. Bijzonder is hij zeker, maar het is geen aandoening waar je iets aan hoeft te doen.
Dit artikel gaat over genetica, niet over gezondheidsklachten. Twijfel je over je kat, ga dan langs je dierenarts.
Het vlekkenpatroon van je lapjeskat is een momentopname van welke X-chromosomen haar cellen ooit hebben uitgeschakeld, en daarom bestaat er precies één kat met die tekening.
Bronnen
- Kaelin e.a., Molecular and genetic characterization of sex-linked orange coat color in the domestic cat, Current Biology, 15 mei 2025. doi.org/10.1016/j.cub.2025.04.075
- Sasaki e.a., A deletion at the X-linked ARHGAP36 gene locus is associated with the orange coloration of tortoiseshell and calico cats, Current Biology, 15 mei 2025. doi.org/10.1016/j.cub.2025.03.075 Onderzoek van de Kyushu University.
Klopt er iets niet in dit artikel, of mis je een bron? Laat het weten. Aanpassingen worden doorgevoerd en de datum hierboven verandert mee.
Mis geen kattentip
Eén mail per maand met de nieuwe artikelen, plus wat er die maand opviel. Geen reclame, uitschrijven met één klik.
Door je in te schrijven ga je ermee akkoord dat we je per e-mail kattentips sturen. Zie onze privacyverklaring. Uitschrijven kan met een klik.
